Muôn trùng lỗi dịch - Kỳ 2: Loằng ngoằng và... cắt xén

8
Ngoài các lỗi dịch sai bởi vốn ngoại ngữ kém, dịch ẩu, thiếu kiến thức tổng hợp và vốn sống, còn rất nhiều các loại lỗi mà dịch giả ở ta hay mắc phải.

Nghèo tiếng Việt, đặc biệt khi thiếu hụt những từ ngữ vốn quen thuộc ở phương Tây nhưng ít bắt gặp trong đời sống Việt Nam dễ khiến người dịch mắc lỗi sử dụng từ thay thế chuyển ngữ không chính xác.

Máy sưởi thành bình đun nước...

Thời gian trước, trên các trang mạng, diễn đàn văn nghệ từng bàn luận rôm rả về những lỗi dịch thuật này. Theo nhà phê bình Hà Thúc Lang trên tienve.org, chính vì nguyên nhân này khiến cuốn Bản đồ và vùng đất (tác giả Michel Houellebecq) bị nhiều hạt sạn. Như câu “Atelier d'artiste’ il fallait s'entendre, c'était un grenier avec une verrière…” (“Xưởng nghệ sĩ” phải hiểu là một nhà kho được lắp kính…) được dịch thành “Xưởng nghệ sĩ", cần phải hiểu, là một cái vựa gắn nhiều kính…” (trang 16), "la communion" (lễ ban thánh thể) bị dịch thành "lễ rửa tội" (trang 40), "le chauffe-eau" (máy nước nóng) bị dịch thành "hệ thống sưởi" (trang 11), "la chaudière" (máy sưởi) bị dịch thành "bình đun nước" (trang 15), "des fruits confits" (mứt trái cây) bị dịch thành "trái cây dầm" (trang 9), "la charcuterie (thịt nguội) bị dịch thành "các thứ đồ thịt" (trang 139)…

Số lượng sách dịch hiện nay là quá tải đối với đội ngũ dịch thuật
Số lượng sách dịch hiện nay là quá tải đối với đội ngũ dịch thuật - Ảnh: Bạch Dương 

Cuốn Mật mã Da Vinci (dịch giả Đỗ Thu Hà) từng bị dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng chỉ trích bởi sự cứng nhắc khi chuyển ngữ câu ‘Vous n’êtes pas Américaine?Sophie shook her head.Parisienne’. (Cô là người Mỹ sao? Sophie lắc đầu. “Không, tôi là dân Paris”) thành “Ông ta mỉm cười, “Cô đến từ nước Mĩ phải không?” Sophie lắc đầu. “Từ Paris” (trang 275).

“Quay quanh, rồi lại quay quanh”

Nhiều khi người dịch rơi vào cảnh “hiểu nhưng không diễn tả được cụm từ đó” nên đã lạm dụng từ ngữ tiếng Việt để đánh bóng đoạn dịch khiến bản dịch “rất Tây” tới bí hiểm, hoặc rối mù tối nghĩa, và thế là độc giả tha hồ tự phán đoán, suy diễn hoặc lầm tưởng.

Bộ truyện tranh khoa học Hàn Quốc nổi tiếng khắp 37 nước  Why? gồm 51 tập (NXB Mỹ thuật, Công ty Đại Việt Toàn Cầu và First News đồng ấn hành) từng bị thu hồi 2 tập đầu ngay tại lễ họp báo ngày 12.9.2012 do bị phát hiện nhiều lỗi dịch quá tối nghĩa, đến người lớn cũng không hiểu được, nữa là trẻ em. Không những thế, người hiệu đính dường như lại… không rành tiếng Việt cho lắm, nên những thuật ngữ không chuẩn đã đành, cách viết cũng càng thêm rối. Chẳng hạn, trong tập 2 Vũ trụ, có đoạn viết: “Đó là do trái đất tự quay nên hằng ngày các chòm sao cũng quay quanh, rồi lại quay quanh, nên ta sẽ nhìn thấy các chòm sao khác nhau theo mùa” (?). Hay “Mật độ bình quân (?) của sao Thổ thấp nhất trong số các hành tinh thuộc Thái dương hệ”. Định nghĩa về “lỗ đen” cũng khá “lạ”: “Lỗ đen sau khi trở thành ngôi sao đỏ khổng lồ nặng hơn mặt trời rất nhiều sẽ gây ra vụ nổ tạo ra vũ trụ”. Ngoài ra, nhiều từ được dùng đi ngược với thuật ngữ, như vũ trụ giãn nở, thì thành “trương phình”.

Tháng 3.2011, ông Trần Đại Thắng (Giám đốc Công ty Đông A) trong thông cáo báo chí gửi truyền thông từng chỉ trích bộ sách 1.000 trò chơi tư duy phát triển trí tuệ (đề tên tác giả Nhất Ly do Công ty Đinh Tị xuất bản vừa vi phạm bản quyền của Đông A), vừa mắc hàng loạt sai lầm nghiêm trọng khi chuyển ngữ các khái niệm toán học cơ bản. Chẳng hạn, “hình học phi Euclid” bị dịch thành “hình học u - Phi”,  “chu trình (của nhà toán học) Euler” bị dịch thành “đường về Euler”, “mạng tương đương” dịch thành “mạng ngang giá”…

Dịch ăn bớt, dịch cắt xén tùy tiện

Chính dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng trước đây từng phẫn nộ chỉ trích về cuốn Mật mã Da Vinci đã bỏ hẳn nhiều đoạn trong nguyên tác, khiến người đọc thấy hụt hẫng, khó hiểu. Đơn cử một đoạn dài của chương 80 bản gốc The Da Vinci Code, từ “(Teabing glanced at his servant, ‘I’m going to have you stay on board) until we return...” (trang 434) cho đến ‘Either that,‘Sophie said, ‘or he is too deep into this to admit his error” (435) đã bị lược bỏ hẳn trong bản tiếng Việt. Mặc dù trong đoạn này có một số tình tiết gay cấn ảnh hưởng đến diễn biến tiếp theo của câu chuyện nhưng không hề được nhắc tới.

Dịch giả Nguyễn Văn Dân, Chủ tịch Hội đồng văn học dịch của Hội Nhà văn Việt Nam, cũng xác nhận với báo chí rằng: “Về cuốn Những thứ họ mang, các lỗi dịch sai như trên mạng đã chỉ ra là hoàn toàn đúng”. Với tính chất cầu thị nhằm giúp lọc sạn các lỗi dịch, Công ty Nhã Nam từng xác nhận trên trang web của công ty về các lỗi sai mà các nhà phê bình trên mạng đã vạch ra cho các cuốn như Vô tri, Bản đồ và vùng đất..., đồng thời tuyên bố sẽ hiệu đính hoặc thu hồi lại để “nhặt sạn”. Tuy nhiên, không phải tất cả đơn vị xuất bản nào cũng có được cách ứng xử “dám làm dám chịu” như Nhã Nam. (còn tiếp)

Sai về văn hóa là rất nguy hiểm

Trong dịch thuật văn chương, ranh giới sai - đúng nhiều khi rất mong manh và gây ra không ít những tranh cãi. Trước hết, nói về những lỗi sai trong dịch thuật, dịch giả Trịnh Lữ, trong cuộc hội thảo về dịch thuật hôm 8.5 tại Hà Nội, cho rằng cái sai về ngôn ngữ chỉ là bề nổi, nguy hiểm hơn là cái sai về văn hóa. Bởi người dịch được coi giống như người vận chuyển văn hóa ngoại lai, cũng là người thương lượng giữa hai nền văn hóa. Sự hiểu biết văn hóa chưa sâu, rộng là rào cản không nhỏ với các dịch giả.

Một câu chuyện được nhiều dịch giả đang quan tâm là ranh giới giữa sai - đúng trong dịch thuật văn chương. Đã có ý kiến chỉ trích, dịch thuật đang phá hỏng tiếng Việt, ngữ pháp và ngôn ngữ. Vậy, nếu bản dịch được Việt hóa hoàn toàn, người đọc có thể nhận ra bút pháp, văn phong, ngôn ngữ, giai điệu của tác phẩm nguyên tác? Dịch giả Lê Hồng Sâm gọi dịch thuật là công việc “phục tùng và sáng tạo”. Nhưng phục tùng ra sao, sáng tạo thế nào cũng là điều cần bàn. Dịch giả Trịnh Lữ cho rằng, dịch văn chương không giống với việc dịch tài liệu khoa học, phải đòi hỏi chính xác từng từ từng chữ, điều bạn đọc muốn là được thưởng thức tác phẩm văn chương.

N.A

Ngọc Bi

>> Thảm họa dịch thuật
>> Dịch thuật và tái xuất bản các tác phẩm văn học để bảo vệ bản quyền
>> Dịch giả bàn chuyện dịch thuật
>> Lỗi chính tả ở sân bay Tân Sơn Nhất: Không có gì oan ức!
>> Lỗi chính tả tiếng Anh ở sân bay quốc tế Tân Sơn Nhất

Bình luận

User
Gửi bình luận
Nguyễn Văn Quân

Nguyễn Văn Quân

Lolita của Dương Tường cũng đầy lỗi ra mà sao quý báo phải tránh né, một ví dụ cho thấy cụ dịch sai cũng sốc y như Cao Việt Dũng: Chương 15, phần I, Loilta: "The Lolita whose iliac crests had not yet flared," mà cụ Dương Tường dịch thành: "Cô bé Lolita mà chỏm xương cụt còn chưa phát triển", chỏm xương cụt mà phát triển thì thành cái đuôi à! Trong tiếng Anh thì "iliac crests" nó là the curved ridge at the top of the pelvic bone, tiếng Việt là chóp xương cong trên đỉnh khung xương chậu, nó làm thành phần xương lồi lên bên hông và là gờ cao nhất của xương chậu. Còn gọi là xương mào chậu. Ý Nabokov nói là bé Lo còn nhỏ, xương chậu chưa rộng ra, chưa to như gái đã dậy thì. Dịch như cụ Dương Tường thì độc giả tưởng Nabokov bị điên.
Gà Con

Gà Con

Bài viết tốt đấy, nhưng mà các dẫn chứng lỗi dịch có vẻ cũng hơi cũ rồi thì phải.
TL

TL

1 trường hợp điển hình trong Lolita, chương 28, phần 1, cụ Dương Tường dịch mà hoàn toàn không hiểu đang dịch gì. Ngữ cảnh: Humbert đã đưa Lolita vào phòng 342 của khách sạn, đã cho cô bé uống thuốc ngủ, và anh ta đang lang thang trong khách sạn, suy nghĩ về hành động của mình. Khi đi ra ngoài cửa khách sạn, thì anh ta gặp một người đàn ông lạ ngồi trong bóng tối, lúc đó Humbert còn chưa biết đó là Quilty. Nguyên bản tiếng Anh: Suddenly I was aware that in the darkness next to me there was somebody sitting in a chair on the pillared porch. I could not really see him but what gave him away was the rasp of a screwing off, then a discreet gurgle, then the final note of a placid screwing on. I was about to move away when his voice addressed me: “Where the devil did you get her?” “I beg your pardon?” “I said: the weather is getting better.” “Seems so.” “Who’s the lassie?” “My daughter.” “You lie—she’s not.” “I beg your pardon?” “I said: July was hot. Where’s her mother?” “Dead.” “I see. Sorry. By the way, why don’t you two lunch with me tomorrow. That dreadful crowd will be gone by then.” “We’ll be gone too. Good night.” “Sorry. I’m pretty drunk. Good night. That child of yours needs a lot of sleep. Sleep is a rose, as the Persians say. Smoke?” “Not now.” Bản tiếng Nga do chính tay Nabokov dịch: Вдруг я почуял в сумраке, невдалеке от меня, чьё-то присутствие: кто-то сидел в одном из кресел между колоннами перрона. Я, собственно, не мог его различить в темноте, но его выдал винтовой скрежет открываемой фляжки, за которым последовало скромное булькание, завершившееся звуком мирного завинчивания. Я уже собирался отойти, когда ко мне обратился незнакомый голос: “Как же ты её достал?” “Простите?” “Говорю: дождь перестал”. “Да, кажется”. “Я где-то видал эту девочку”. “Она моя дочь”. “Врёшь — не дочь”. “Простите?” “Я говорю: роскошная ночь. Где её мать?” “Умерла”. “Вот оно что. Жаль. Скажите, почему бы нам не пообедать завтра втроём? К тому времени вся эта сволочь разъедется”. “Я с ней тоже уеду. Спокойной ночи”. “Жаль. Я здорово пьян. Спокойной ночи. Этой вашей девочке нужно много сна. Сон — роза, как говорят в Персии. Хотите папиросу?” “Спасибо, сейчас не хочу”. Đoạn văn này là lần đối thoại đầu tiên giữa Humbert và Quilty (kẻ sau này sẽ bị Humbert giết chết), cái hay của nó nằm trong các câu văn chơi chữ hết sức tinh tế: - “Where the devil did you get her?” / "the weather is getting better.” - “You lie—she’s not.” / "July was hot" Khi Quilty nói: “Where the devil did you get her?”, Humbert khó chịu, và hỏi lại, thì Quilty nói lái đi "he weather is getting better.”, đoạn sau cũng tương tự. Thực ra có nhiều cách hiểu đoạn đối thoại này, có thể hiểu nó là sự kình địch giữa 2 người đàn ông vì một cô bé, mà cũng có thể hiểu là do lòng Humbert đang bất an, nên anh ta nghe người khác nói gì cũng tưởng đang nói đểu mình. Độc giả có quyền hiểu theo ý họ muốn. Nhưng dịch giả phải hiểu ý nhà văn để chuyển ngữ. Nabokov đã chuyển ngữ đoạn này như sau: “Как же ты её достал?” / "дождь перестал” “Врёшь — не дочь”. / "роскошная ночь." Đoạn dịch tiếng Nga này giữ được toàn bộ dụng ý của tác giả trong bản tiếng Anh. Còn đoạn dịch dưới đây của cụ DT có thể đưa vào sách giáo khoa như một ví dụ tuyệt vời nhằm minh chứng cho quan điểm của cố Giáo Sư Cao Xuân Hạo: "Dịch sát từng chữ là cách tốt nhất để dịch sai hoàn toàn": Đột nhiên, tôi biết trong bóng tối, ngay cạnh tôi, có ai đó đang ngồi trên một chiếc ghế trong hàng hiên có cột chống. Tôi không thực sự trông thấy hắn, nhưng điều khiến hắn bị phát lộ là một tiếng kèn kẹt vặn mở nút chai, rồi một tiếng ực kín đáo và cuối cùng là tiếng vặn xoắn đóng nút. Tôi sắp rời khỏi đó thì hắn cất giọng hỏi: “Ma xui quỉ khiến, ông vớ đâu được con bé vậy?” “Xin lỗi, ông nói gì?” “Tôi nói: thời tiết đang tốt dần lên.” “Có vẻ thế.” “Con bé là ai?” “Con gái tôi.” “Ông nói dối - không phải thế.” “Xin lỗi, ông nói gì?” “Tôi nói: tháng Bảy vừa rồi thật nóng bức. Mẹ nó đâu?” “Chết r
Dũng Anh

Dũng Anh

Cụ Dương Tường dịch loạn có kém gì CVD hay TTCD, quý báo nên có những bài viết đi sâu vào chuyên môn dịch thuật hơn nữa. Chứ các lỗi dịch tôi thấy ngày càng nhiều. Các ví dụ độc giả đưa ra trên đây hoàn toàn chính xác.
Xem thêm bình luận

VIDEO ĐANG XEM NHIỀU